प्यँगू संवेजनीय स्थल मध्ये

[मिति २०७५ पुष २८ शनिवार सुलक्षण किर्ति विहार, चोभारस अायोजना जूगु ३३ अाै परियत्ति वक्तृत्त्वकला प्रतियोगितास दिपावती बाैद्ध परियत्ति केन्द्र पाखेँ भाजु प्रशन्न शाक्यया प्रस्तुति]

बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी झि नेपामि पिनि गौरव खः । उकिं थौं थुगु वक्तृत्त्वकला प्रतियोगितास जी थ्वहे गौरवपूर्ण स्थल, प्यँगू संवेजनीय स्थल मध्ये - लुन्बिनीया बिषय कया न्ववाय् त्यना । ‘‘चत्तारिमानि, आनन्द, सद्धस्स कुलपुत्तस्स दस्सनीयानि संवेजनीयानि ठानानि। कतमानि चत्तारि? ‘इध तथागतो जातो’ति, आनन्द, सद्धस्स कुलपुत्तस्स दस्सनीयं संवेजनीयं ठानं...” महापरिनिर्वाण सुत्रस दुथ्याना च्वँगु बुद्ध वचनया थ्व वाक्यांश थन लुमंके वह जू । थुकि उल्लेख जू कथं वसपोल भगवान् बुद्ध कुशीनगरय् शालवृक्ष क्वय् अन्तिम शैय्याय् बिज्यावले वसपोलं प्यंगू संवेजनीय स्थल दर्शनीय जू धका उपदेश बियाबिज्याःगु खः । थुपिं प्यँगू थाय् - तथागत जन्म जूगु थाय्- लुम्विनी, सम्यकसम्बुद्धत्व प्राप्त यानाबिज्यागु थाय् - बुद्धगया, न्हापां धर्मचक्र प्रवर्तन यानाबिज्यागु थाय् - ऋषिपट्टन मृगदावन, अथेहे तथागत महापरिनिर्वाण जुया बिज्यागु थाय् - कुशीनगर जुल । थ्वहे बुद्ध वचन अनुसार उवले निसेँ हे श्रद्धालुजनपिनि निम्तिं थुपिं प्यँगू थाय् त पवित्र संवेजनीय तीर्थस्थलया रूपय् नाला कया वया च्वँगु खः । थुपिं मध्ये स्वँगू थाय् भारतय् लाना च्वँगु दु सा बुद्ध जन्मस्थल लुम्विनी नेपाया प्रदेश नं ५ या रूपन्देहि जिल्लाया लुम्विनी साँस्कृतिक नगरपालिकाया लागाय् लाना च्वँगु दु । सर्व सत्वप्राणी पिनगु हितार्थ बुद्धचर्या याना विज्याम्ह वसपोल तथागत उत्पन्न जुगू पावन स्थल जुया थ्व थाय् यात युनेस्को पाखेँ विक्रम सम्वत् २०५३ साले विश्व सम्पदा धका घोषणा नं याःगु दु ।

इतिहास

न्हापां लुम्विनीया ऐतिहासिक महत्त्व छको वाला स्वय् । थनि २६४२ दँ न्ह्यो कपिलवस्तु गणराज्यया नरेश सुद्दोदनया गर्भवतीम्ह महारानी महामायादेवी थः छेँ वना च्वँवले लुम्विनी वने बीचय् हे ब्यथा जुया अनहे सालवृक्षया क्वसँ सुन्दरम्ह ३२ लक्षणं जाम्ह बालकया रूपय् बोधिसत्त्वया जन्मजुल । ३५ दँया उमेरस बोधिसत्त्वं सम्येकसम्वुद्धत्त्व लाना बिज्यात। थनंलिपा वसपोलं ४५ दँ तक्क महापरिनिर्वाण मजुतले गाँ गाँ चाहिला सद्धर्म इना आपालं सत्त्वपिनिगु उद्धार याना विज्यात । महापरिनिर्वाण धुंका निसेँ हे थुगु थायेयात बुद्ध वचनानुसार श्रद्धालु पिन्सं पवित्र तीर्थस्थलया रूपय् नाला वया च्वँगु खः । तर कालान्तरय् थुगु थाय् घना जंगलय् दुने लुकुवित । आधुनिक कालय् पुरातत्व अनुसन्धानया झ्वलय् सन् १८९६ सालय् डा. फुहरर व जनरल खड्ग शमशेर राणां सम्राट अशोकं निस्वनावँगु लोहँयागु खम्वा लुइकल । थुगु खम्वा लुया वयेधुंका सलंसः दँ निसेँ तना च्वँगु बुद्धजन्मस्थल संसारया न्ह्योने धस्वात । थुजागु पुरातात्विक उत्खनन अनुसन्धान थौं तक नं न्ह्याना च्वँगु दनि । थ्वहे झ्वलय् कपिलवस्तु दरवार आदि अपालं थाय् त लुया वल । थुगु थाय् १३-१४ औ शताब्दि तक्क तीर्थस्थलया रूपय् प्रचलित जुगु खँ निग्लिहवाया अशोक स्तम्भय् च्वया तःगु खस राजा रत्न मल्लया अभिलेखं पुष्टि या ।

संरक्षण व विकास

लुम्विनी व बुद्धलिसे स्वापू दुगु थी थी थाय् त लुया वये धुका थुगु थाय् या विकासया लागि विभिन्न निकाय पाखेँ कुतः यायेगु ज्या न्ह्यातः । थ्व मध्ये १९६७ स संयुक्त राष्ट्र संघया महासचिव उ थान्तया भ्रमण धुँका थुगु थाय् अन्तर्राष्ट्रियस्तरया तीर्थस्थलया रूपय् विकास यायेया लागि गुरूयोजना दयेकेगु ज्या जुल । थुकियात कार्यान्वयन लुम्विनी विकास कोषपाखे जुया च्वँगु दु । १ माइल ब्या व ३ माइल हाकःया लागाय् लुम्बिनी क्षेत्र धेरेयाना थुकिदुने विभिन्न उपक्षेत्र त दयेका गुरूयोजना या निर्देशन अनुसार पवित्र लुम्विनी उद्यान, विहारत, बजार तथा पर्यटकपिन्त माःगु सुविधात निर्माण जुल । लुम्विनी क्षेत्रस दुगु थी थी दर्शनीय विषयवस्तु तयेगु विषय नं छुँ चर्चा याये त्यना ।

१. अशोक स्तम्भ - च्वय् न्ह्यथनाथेँ बुद्धया परिनिर्वाणं २९४ वर्ष लिपा भारतया महान मौर्य सम्राट् अशोक स्वयं थुगु स्थल दर्शन याःवंगु खः । सम्राट् अशोकं थः गुरू उपगुप्तया निर्देशन कथं बुद्ध जम्नस्थलस अभिलेख सहित शिलास्तम्भ व मार्कर स्टोन निस्वना वँगु ख । उगु स्तम्भया अभिलेखय् ब्राम्ह्मीलिपिं ‘हिदबुधेजाते सक्यमुनीति’... अर्थात् बुद्ध जन्म जूगु थाय् थ्व हे खः धकाः च्वयातःगु दु । अथेहे मेगु हरफय् ‘हिद भगवंजाते लुमिनिगामे उवलिकेकटे’ अर्थात् ‘थन भगवान् जन्म जुयाबिज्याःगु लुम्बिनी गां बलिमुक्त याना’ धका नं च्वया तःगु दु । थ्वहे अभिलेख बुद्धजन्मस्थलया वारे अकात्य प्रमाण खः । थुकिया कारणं हे थुगु स्थल हे बुद्ध जम्नस्थल खः धका विश्वं निर्विवाद रूपं स्वीकार याये फत ।

२. मायादेवी मन्दिर - अशोक स्तम्भया लिक्कंस्तु लुयावःगु भग्नावशेषया विभिन्न चरणया उत्खनन् लिपा थन न्हापा अप्पांदयेकातःगवु भब्यगु देगः दुगु लुया वःगु दु । हाल थुगु उत्खनन् यानातःगु जग तथा भग्नावशेषत खुला रुपं तया देःग दयेका तःगु दु । थन लुया वःगु ७ औ शताब्दिया बुद्धजन्मया घटना कियातःगु मूर्ति नं स्थापना याना तःगु दु । अथेहे भगवान् बुद्धं न्हापां पलाः तःगु थासय् तयातःगु (मार्कर स्टोन) नं खनेदयेक तयातःगु दु ।

३. पुष्करणी (पुखू) - अशोक स्तम्भया दक्षिणपाखे छगू पुखू दु । अन महामायादेवीं बोधिसत्त्वयात जन्म बिइन्ह्यः म्वःल्हुगू खः । अथेहे बोधिसत्व जन्म जुइधुंका नं वहे पुखूलिइ म्वःल्हुइकुगू खः ।

४. पुरातात्विक भग्नावशेषत - विभिन्न कालखण्डय् निर्माण जुया च्वँगु प्राचीनकालया ततःपाःगु अप्पां दयेकातःगु विभिन्न भवन तथा चैत्यया भग्नावशेषत मायादेवी मन्दिरया दक्षिण व पश्चिमपाखे झिसं स्वयेगु दु ।

५. थी थी देशं दयेकाब्यूगु देगः, विहार व चैत्यत - थन जापान, कोरिया, जर्मन, म्यान्मार् (बर्मा), थाइलैण्ड, चीन, भियतनाम,

श्रीलंका आदि मित्रदेशं थःथःगु देय्या राष्ट्रिय पहिचान, कला संस्कृति झल्के जुइक देगः, विहारत व चैत्यत दयेकातःगु दु ।

थुजागु पवित्र स्थलया भ्रमण व दर्शन यायेमात्रं बुद्धया जीवन चरित्र स्मरण जुइ, बुद्ध चर्या स्मरण जुइ । थुकि अभूतपूर्व श्रद्धाया संवेग उत्पन्न जुइ । यदि थुकियात भावना याना वन धासा थुगु संवेग अनुत्तर बोधि प्राप्त यायेया लागि हेतु जुइफु । उकिंजुया भगवान बुद्ध थुगु थाय् यात ‘सद्धस्स कुलपुत्तस्स दस्सनीयं संवेजनीयं ठानं...’ धका देशना याना विज्यागु खः । बिश्व शान्तिया मुहानया रूपय् विकास यायेत्यंगु थुगु स्थलया विकास शिध्रातिशिध्र जुइमा व झिसं नं थुगु थायेया महत्त्व सिइका धर्म संवेग उत्पन्नयायेगु आज्जु तया इले ब्यले भ्रमण व दर्शन याना च्वने फयेमा व उगु संवेगपाखे उत्प्रेरित जुया विमुक्तिया अवस्था प्राप्त याये फयेमा ।