बुद्ध धर्म व विज्ञान
(मिति २०७६ श्रावण ११ गते युवक बाैद्ध मण्डल नेपालया ग्वसालय् न्ह्याःगु २७ औ नेपालमण्डलब्यापी बाैद्ध वक्तृत्त्वकला पर्व २०७६ स दीपावती पुस्तकालय पाखेँ मयजु पारमी शाक्य पाखेँ न्ह्यब्वःगु न्वचुया पाठ व भिडियो क्लिप थन पोष्ट जुया च्वँगु दु । उगु प्रतियोगिताय् थुगु प्रस्तुति लियाँल्यु लाःगु खः ।
(प्रस्तुतिया पूर्ण पाठ)
थौंया युगयात वैज्ञानिक
युग धका म्हसिका वयाच्वँगु दु । भौतिक विषयस निरन्तर अध्ययन अनुसन्धान याना
न्हियान्हिथं न्हुगुन्हुगु आविष्कारत याना विभिन्न प्रविधि, साधन व उपकरण त दयेका
मनुतय् गु समस्या ज्यँकेगु व जीवन शैली आरामदायी यायेगु पाखे न्ह्यानावया च्वँगु
युग खः थ्व । थ्व युगय् छुँ नं विषयवस्तु तर्क व प्रमाण मदयेकं रूढिवादि परम्पराया
आधारय् जक मानेयाइ मखु । थ्व परिप्रेक्षय् बुद्ध धर्म व विज्ञानया दथुइ स्वापूया वारे विचारयायेगु अतिकं सान्दर्भिक जूगु जुया थौं थ्वहे विषयस चर्चायाये
त्यनागु दु ।
विज्ञान व बुद्ध धर्म निगु फरक कथंया ज्ञानसागर खः । थन
थुपिं निगुया तुलनात्मक चर्चायायेगु जिं महत्त्वपूर्ण तायेका । न्हापां थुइके - विज्ञान
धैगु छु खः ? विज्ञान छुँनं सरल वा जटील प्रकारया विषयवस्तु यात वर्णन यायेगु
पद्धति खः । थुकिया लागि थी थी उपकरण तथा साधन त प्रयोग याना जटील विषययात सरल
भाषां वर्णन यायेगु, सिइकेगु ज्या याइ । १७ औं शताब्दिया गणितज्ञ रेने डे कार्टसं
विज्ञानया दायरा भौतिक पक्षय् जक सिमीत
जुइगु धका उद्धोष याथेँ उवले निसेँ थौंतक नं मानव इन्द्रियया क्षमतां न्ह्यायेदुगु
भौतिक संसारया क्षेत्र जक कःघाना विज्ञान क्रमशः विकास जुजुं वयाच्वँगु दु । तर
इस्वीया १९०५ स अलवर्ट आइन्स्टाइन व समकक्षी बैज्ञानिकपिन्सं रेने डे कार्टसं किया
तःगु सीमायात पुलावनेगु ज्या याःगु दु । क्वान्टम सिद्धान्त प्रतिपादन
लिपा विज्ञानय् विद्यमाना चरम भौतिकवादी चिन्तन पद्धतिइ ह्युपाःवःगु दु । वयेकपिन्सं
फिजिक्स अर्थातै भौतिक विज्ञान अन्तर्गत पदार्थया अन्तिम इकाइ एटम अर्थात्
परमाणुयाःगु नं दुनेया रहस्य उजागर यायेत सफल जूगु दु । वयक पिनिगु निष्कर्शय् एटम
धैगु छुँनं ठोस वस्तु मजुसे शक्ति पुञ्जया तरँग जक खः । सुं द्रष्टां स्वइवलेजक
उपिं तरँगत घनीभूत जुया पदार्थ थेँ खने दैगु खः । उकिं पदार्थया उत्पत्ति द्रष्टा
अर्थात् द्रष्टायागु चेतनानुसार जुइगु खः । Max Planck या Mind is
matrix of all matter धैगु सिद्धान्त निखुसः दँ न्ह्यो हे भगवान
बुद्धं मनोपुब्वं गमाधम्मा मनो सेत्था मनोमया ... धया वा चित्तमात्रताया सिद्धान्त
प्रतिपादन याना विज्याये धुंकगु खः । थुकथं लिपांगु समयस विज्ञानया विचार
पद्धतिर्इ वःगु ह्युपाः व विकास कथं विज्ञानया विचार ढाँचा नं परिस्कृत जुजुं वया
बुद्ध धर्म लिसे झन् झन् सत्तिना वःगु खनेदु । थ्व कथं स्वयेवले विज्ञानया तुलनाय्
बुद्ध धर्म गाक्वं न्ह्योने लाः । थ्व खँ विश्व प्रशिद्ध दार्शनिक वर्ट्राण्ड रसलं
नं उजागर याःगु दु । विसौं सताब्दिइ तिनि विज्ञानं चेतना, अनित्य, पुनर्जन्म,
अनात्म, टेलिप्याथी आदि थेँ जाःगु विषय वस्तुयात नं वैज्ञानिक अनुसन्धानय्
दुथ्याकेगु याःगु खः । प्रोफेसर इयान स्टिभेन्सनं पुनर्जन्मया वारे अनुसन्धान याना
पुनर्जन्मया विषययात बैज्ञानिक सिद्धान्तया रूपय् स्थापित याये धुंकुगु दु ।
बुद्ध धर्म व विज्ञान निगुया नं उद्देश्य मानव जगतयात सुख
विइगु हे खःसानं विज्ञानं भौतिक पक्षयात जक ज्वना न्ह्यांवन सा बुद्ध धर्मं चित्त
चेतनाया पक्षयात मुख्यरूपं ज्वना न्ह्यात । बुद्ध धर्मय् विज्ञानय् थेँ उपकरण व
पञ्चेन्द्रियया सिमित प्रयोग यात जक आधार माने यायेगु मयासे चित्त व भौतिक
वस्तुयात चित्तं हे विशेष अवलोकन याना यथाभूत ज्ञान दर्शन अर्थात् सत्ययात गथे खः
अथे हे सिइका परमार्थ सत्य थुइका चित्तयात परिशुद्ध यायेगु ज्या यार्इ । विज्ञान व
बुद्ध धर्मया तुलना यायेवले सोध अर्थात् रिसर्चया पद्धतिइ समानता दु । गथे विज्ञानय्
पूर्व प्रतिपादित सिद्धान्त तयेगु आलोनात्मक विश्लेषण यायेगु, प्रश्न यायेगु,
संन्देह यायेगु, परिक्षण यायेगु, खुला जुया निष्पक्षरूपं सोध (रिसर्च) यायेगु व
दुग्यंक दुवाला स्वयेगु यार्इ । भक्ति भाव व अन्धविश्वासयात थाये विइ मखु । अथेहे
बुद्धधर्मय् नं धर्म विचयया पद्धति दु । अंगुत्तरनिकायया केसमुत्तिसुत्त थन
सान्दर्भिक जू - ‘एथ तुम्हे, कालामा, मा
अनुस्सवेन, मा परम्पराय, मा इतिकिराय,
मा पिटकसम्पदानेन...
अर्थात् पटक पटक न्यना
वयाच्वँगु धायेवं, न्हापां निसेँ परम्परा चलेजुयावया च्वँगु धायेवं, हल्लाया भरय्,
ग्रन्थय् उल्लेख जुया च्वँगु धायेवं, थः
गुरू श्रमणं हे धाःगु छाये मजुइमा छुँ नं खँ तप्यंक स्वीकार याये मते । बालाक्क
परिक्षणयाना अनुभव याना ग्रहण योग्य खः मखु निर्णय याना तिनि स्वीकार या । थ्व
सुत्रय् भगवान बुद्धं राग, द्वेष व मोह पाखेँ धात्थे फाइदा जू कि मजू, थम्हं हे
बाँलाक अनुभवया स्तरय् परीक्षण याना थुमित बः कायेगु उचित जू वा मजू निर्क्यौल
यायेगु उपदेश कालामवासी पिन्त विया विज्याःगु ख ।
बुद्ध धर्मानुसार क्लेशावरण, ज्ञयावरण, पञ्चनिवरण चिला वने
धुंका निति सत्य पूर्ण रूपं खनि मखुसा न्ह्याको हे अत्याधुनिक उपकरण, गणित, सोध
पद्धति व विचार प्रयोगयाना अनुसन्धान यासां नं उकिया निष्कर्श मिथ्थ्यादृष्टि
युक्त जुइ, निष्पक्ष जुइ फइ मखु । उकिं हे
जुइ आधुनिक विज्ञानया लिच्वः कथं बैज्ञानिक तयेसं कि भोग विलासया वस्तु त निर्माण
यात कि विनाशकारी वस्तुतयेगु निर्माण यात । वहे परमाणुया रहस्य सिइका बुद्ध संसार चक्रं
मुक्त जुया विज्यागु खःसा विज्ञानया क्षेत्रय् व हे परमाणु सम्वन्धी ज्ञानयात
प्रयोग याना क्षणभरं हे पृथ्वीयात ध्वस्तयायेफुगु आणविक हतियारत निर्माण जुल ।
अथेहे मेमेगु
सिद्धान्तत, गथेकि -
२. जगतया
दक्व वस्तु पदार्थ स्वाना च्वँगु दु धैगु मायाजाल अभिसम्बोधिया ज्ञानया खँ
हेइसनवर्ग र पल डिराकं प्रतिपादन याःगु Quantum Field Theory, Quantum entanglement या
सिद्धान्त लिसे समानता दु ।
३. क्वान्टम
फिल्डया खँ बुद्धया शून्यताया सिद्धान्त लिसे समानता जुवं
। प्रज्ञापारमिताहृदयसूत्रय् “रूपं
शून्यता, शून्यतैव रूपम्। अर्थात्
रूप हे शून्यता खः, शून्यता हे
रूप खः ।” धाथे ठोस रहित तरंग हे ठोस थेँ खने दुगु खः
धका बैज्ञानिकपि निश्कर्षय् वःगु दु ।
निष्कर्षय्
बैज्ञानिकत भौतिक संसारयागु अध्ययनय् जक केन्द्रित जुया च्वँगु दु । थौंया आधुनिक
समाज भौतिक रूपं सिवे नं मानसिक रूपं समस्याग्रस्त जुया च्वँगु दु । मनुत तनाव,
हिंसा, अशान्ति, भेदभाव आदि पाखेँ पीडीत जुया च्वँगु दु । आधुनिक विज्ञानं भौतिक
विलासिताया उपकरणत जक आविष्कारयायेगु मयासे चित्त चैतसिकया विषय नं अनुसन्धान याना
चित्त शुद्धियायेगु, क्लेशयात शमन यायेगु व मैत्री करूणा मुदिता उपेक्षांयुक्त
जीवन हनेगु प्रविधि संयन्त्र निर्माण पाखे न्ह्यज्याये माःगु खनेदु ।
Comments
Post a Comment